Taxus: de oeroude overlever

Een geschiedenis van miljoenen jaren

Uit pollenonderzoek is gebleken dat de taxusfamilie al zo’n 140 miljoen jaar bestaat en de soort die hier groeit, de Taxus baccata, is al minstens 15 miljoen jaar oud. Het is daarmee de oudste levende boomsoort in onze streken.

Het is een boom die weinig licht nodig heeft en zelfs in diepe schaduw bloemen en zaden kan vormen – iets wat maar weinig andere boomsoorten hem nadoen. De groeisnelheid is onafhankelijk van de lichtontvangst. Taxus beïnvloedt de groei en sterfte van andere bomen niet. Er is geen competitie.  Taxus houdt van een mild, vochtig klimaat, maar verdraagt geen lange, strenge winters. Hij groeit langzaam en wordt meestal zo’n 15 meter hoog, al zijn er uitzonderingen.

Individuele bomen kunnen honderden tot zelfs duizenden jaren leven; sommige taxussen die nu nog bestaan, waren al oud toen de middeleeuwen begonnen. 

Een boom van uitersten en adaptatie

De taxus is een boom van tegenstellingen. Hij kan zich vestigen op open, kale grond als pionier, maar gedijt net zo goed in een volgroeid, oud bos als echte schaduwboom. Het is dus zowel een pioniersboom en kan zich spontaan vestigen op open terreinen. Maar het is ook een climaxboom die groeit in een goed ontwikkeld bossysteem.De taxus stelt weinig eisen aan de bodem en ontwikkelt een uitgebreid wortelstelsel.

Hoewel hij op een naaldboom lijkt, is hij toch anders: hij heeft geen hars en vormt geen kegels, maar zachte, rode schijnbessen. Het hout is kortvezelig en uitzonderlijk elastisch, heel anders dan het hout van de meeste naaldbomen.

Wat de taxus extra bijzonder maakt, is zijn vermogen tot vernieuwing: hij vormt nieuwe groeischeuten vanuit de wortels (wortelopslag) maar vormt ook takafleg; takken die de grond raken kunnen zelf wortels vormen, en zelfs als de stam van binnen wegrot, kan de boom zichzelf herstellen door eromheen verder te groeien. Taxus kan ook gestekt worden.

Een taxus kan zichzelf volledig verjongen, het kan zijn weggerotte stam volledig overgroeien. Taxus kan zichzelf volledig verjongen en verbeeldt daarom het concept van reincarnatie. Geen enkel deel van de boom is dan zo oud als het levend organisme zelf.

De taxus is tweehuizig, dat wil zeggen er zijn mannelijke bloemen en vrouwelijke bloemen die op verschillende bomen staan. Alleen de vrouwelijke bomen dragen de bekende rode besjes.

Dodelijk en levensreddend

Vrijwel de hele taxus is giftig. De plant bevat Taxine B wat oplosbaar is in water en wordt dan ook door het spijsverteringsstelsel snel opgenomen met als gevolg irritatie van de spijsvertering, invloed op het zenuwstelsel en de lever en heeft effect op de hartspier. Het kan hartfalen veroorzaken met de dood tot gevolg.  Vergiftiging kan al binnen korte tijd leiden tot hartfalen. Tegelijkertijd bevat de taxus taxanen, stoffen die cruciaal zijn in chemotherapie voor kankerbehandeling. De boom is dus dodelijk én levensreddend tegelijk.

Een uniek levensritme

De taxus volgt een uniek levensritme; zijn energie is het laagst in de wintermaanden (half december - half maart) en stijgt geleidelijk zonder een uitgesproken zomerpiek, wat duidt op een rustiger, gelijkmatiger tempo.

Dit schaduwminnende en verstilde ritme roept een meer naar binnen gerichte, dragende en continue kracht op, en wordt in oude culturen soms verbonden met het vrouwelijke principe: niet explosief of piekend, maar standvastig, omhullend en steeds vernieuwend.

Waarom de taxus bijna verdween

De bijna-verdwijning van de taxus uit onze bossen heeft meerdere oorzaken:

• De belangrijkste was de uitzonderlijke kwaliteit van zijn hout, dat sterk, duurzaam en uitzonderlijk elastisch is – perfect voor het maken van bogen. Vooral de beroemde Engelse longbows in de middeleeuwen (ca. 1100-1500) leidden tot de massale kap van Europese taxussen. Toen rond 1500 vuurwapens in opkomst kwamen, was de taxus in grote delen van Europa al verdwenen.
• Het harde en duurzame hout van de taxus werd ook gebruikt voor het maken van meubels, gereedschap en andere voorwerpen, wat bijdroeg aan de overexploitatie.
• In de loop der eeuwen werd veel bosgebied omgezet in landbouwgrond. Dit betekende dat veel taxusbomen werden gekapt om plaats te maken voor akkers en weilanden.
• De uitbreiding van steden en dorpen leidde eveneens tot een verlies aan natuurlijke habitats voor de taxus.
• Taxus is een schaduw-tolerante boom, maar in gemengde bossen kan hij verdrongen worden door sneller groeiende bomen zoals eiken en beuken, die meer licht nodig hebben en vaak domineren in een eindstadium van een bos (climaxgemeenschappen).
• Culturele factoren speelden ook een rol; de taxus verloor zijn heilige betekenis bij de kerstening. Al voor de jaartelling was er een kentering te zien van godinnen naar goden, van de levengevende moederfiguur naar de almachtige vaderfiguur. De heilige taxus werd geleidelijk vervangen door de heilige eik.
• Tot slot werd de taxus vaak verwijderd vanwege zijn giftigheid.

De afname van de Taxuspopulaties is een gevolg van historische overexploitatie voor hout, landbouw en urbanisatie, het is voorts cultureel bepaald, evenals concurrentie met andere boomsoorten alsmede het verwijderen vanwege zijn giftigheid.