Taxus: de oeroude overlever

Een geschiedenis van miljoenen jaren

Uit pollenonderzoek is gebleken dat de taxusfamilie al zo’n 140 miljoen jaar bestaat en de soort die hier groeit, de Taxus baccata, is al minstens 15 miljoen jaar oud. Het is daarmee de oudste levende boomsoort in onze streken.

Het is een boom die weinig licht nodig heeft en zelfs in diepe schaduw bloemen en zaden kan vormen – iets wat maar weinig andere boomsoorten hem nadoen. De groeisnelheid is onafhankelijk van de lichtontvangst. Taxus beïnvloedt de groei en sterfte van andere bomen niet. Er is geen competitie.  Taxus houdt van een mild, vochtig klimaat, maar verdraagt geen lange, strenge winters. Hij groeit langzaam en wordt meestal zo’n 15 meter hoog, al zijn er uitzonderingen.

Individuele bomen kunnen honderden tot zelfs duizenden jaren leven; sommige taxussen die nu nog bestaan, waren al oud toen de middeleeuwen begonnen. 

 

Een boom van uitersten en adaptatie

De taxus is een boom van tegenstellingen. Hij kan zich vestigen op open, kale grond als pionier, maar gedijt net zo goed in een volgroeid, oud bos als echte schaduwboom. Het is dus zowel een pioniersboom en kan zich spontaan vestigen op open terreinen. Maar het is ook een climaxboom die groeit in een goed ontwikkeld bossysteem.De taxus stelt weinig eisen aan de bodem en ontwikkelt een uitgebreid wortelstelsel.

Hoewel hij op een naaldboom lijkt, is hij toch anders: hij heeft geen hars en vormt geen kegels, maar zachte, rode schijnbessen. Het hout is kortvezelig en uitzonderlijk elastisch, heel anders dan het hout van de meeste naaldbomen.

Wat de taxus extra bijzonder maakt, is zijn vermogen tot vernieuwing: hij vormt nieuwe groeischeuten vanuit de wortels (wortelopslag) maar vormt ook takafleg; takken die de grond raken kunnen zelf wortels vormen, en zelfs als de stam van binnen wegrot, kan de boom zichzelf herstellen door eromheen verder te groeien. Taxus kan ook gestekt worden.

Een taxus kan zichzelf volledig verjongen, het kan zijn weggerotte stam volledig overgroeien. Taxus kan zichzelf volledig verjongen en verbeeldt daarom het concept van reincarnatie. Geen enkel deel van de boom is dan zo oud als het levend organisme zelf.

De taxus is tweehuizig, dat wil zeggen er zijn mannelijke bloemen en vrouwelijke bloemen die op verschillende bomen staan. Alleen de vrouwelijke bomen dragen de bekende rode besjes.

 

Dodelijk en levensreddend

Vrijwel de hele taxus is giftig. De plant bevat Taxine B wat oplosbaar is in water en wordt dan ook door het spijsverteringsstelsel snel opgenomen met als gevolg irritatie van de spijsvertering, invloed op het zenuwstelsel en de lever en heeft effect op de hartspier. Het kan hartfalen veroorzaken met de dood tot gevolg.  Vergiftiging kan al binnen korte tijd leiden tot hartfalen. Tegelijkertijd bevat de taxus taxanen, stoffen die cruciaal zijn in chemotherapie voor kankerbehandeling. De boom is dus dodelijk én levensreddend tegelijk.

 

Een uniek levensritme

De taxus volgt een uniek levensritme; zijn energie is het laagst in de wintermaanden (half december - half maart) en stijgt geleidelijk zonder een uitgesproken zomerpiek, wat duidt op een rustiger, gelijkmatiger tempo.

Dit schaduwminnende en verstilde ritme roept een meer naar binnen gerichte, dragende en continue kracht op, en wordt in oude culturen soms verbonden met het vrouwelijke principe: niet explosief of piekend, maar standvastig, omhullend en steeds vernieuwend.

 

Waarom de taxus bijna verdween

De bijna-verdwijning van de taxus uit onze bossen heeft meerdere oorzaken:

• De belangrijkste was de uitzonderlijke kwaliteit van zijn hout, dat sterk, duurzaam en uitzonderlijk elastisch is – perfect voor het maken van bogen. Vooral de beroemde Engelse longbows in de middeleeuwen (ca. 1100-1500) leidden tot de massale kap van Europese taxussen. Toen rond 1500 vuurwapens in opkomst kwamen, was de taxus in grote delen van Europa al verdwenen.
• Het harde en duurzame hout van de taxus werd ook gebruikt voor het maken van meubels, gereedschap en andere voorwerpen, wat bijdroeg aan de overexploitatie.
• In de loop der eeuwen werd veel bosgebied omgezet in landbouwgrond. Dit betekende dat veel taxusbomen werden gekapt om plaats te maken voor akkers en weilanden.
• De uitbreiding van steden en dorpen leidde eveneens tot een verlies aan natuurlijke habitats voor de taxus.
• Taxus is een schaduw-tolerante boom, maar in gemengde bossen kan hij verdrongen worden door sneller groeiende bomen zoals eiken en beuken, die meer licht nodig hebben en vaak domineren in een eindstadium van een bos (climaxgemeenschappen).
• Culturele factoren speelden ook een rol; de taxus verloor zijn heilige betekenis bij de kerstening. Al voor de jaartelling was er een kentering te zien van godinnen naar goden, van de levengevende moederfiguur naar de almachtige vaderfiguur. De heilige taxus werd geleidelijk vervangen door de heilige eik.
• Tot slot werd de taxus vaak verwijderd vanwege zijn giftigheid.

De afname van de Taxuspopulaties is een gevolg van historische overexploitatie voor hout, landbouw en urbanisatie, het is voorts cultureel bepaald, evenals concurrentie met andere boomsoorten alsmede het verwijderen vanwege zijn giftigheid.

De symboliek van de taxus

De symboliek van de taxus is rijk, mystiek en eeuwenoud. Deze boom heeft door de tijd heen een diepe betekenis gekregen in verschillende culturen, religies en mythen. Hieronder een diepere duik in wat de taxus allemaal symboliseert:

1. Symbool van de dood en het eeuwige leven

De taxus wordt vaak geassocieerd met de dood, maar ook met onsterfelijkheid. Deze schijnbare tegenstelling is juist wat hem zo krachtig maakt in symboliek.

Waarom dood?

- Bij veel begraafplaatsen (vooral in Engeland en West-Europa) zie je taxusbomen staan.

- De taxus is giftig, wat hem mysterieus en ‘gevaarlijk’ maakt in oude verhalen.

- Men geloofde dat hij de ziel beschermde op zijn reis naar het hiernamaals.

Waarom eeuwig leven?

- De taxus is wintergroen – hij verliest zijn naalden niet en lijkt nooit te sterven.

- Hij leeft bijzonder lang – er bestaan exemplaren van meer dan 2.000 jaar oud.

- Zelfs als de stam rot, kan de boom zichzelf regenereren uit wortels of oude takken.

 

De Keltische druïden zagen de taxus als boom van wedergeboorte – omdat hij uit dood hout weer kan leven.

 

2. Keltische & Germaanse symboliek

- In het Keltisch boomalfabet (Ogham) staat de taxus bekend als 'Idho', een heilige boom van de overgang, transformatie en diepe wijsheid.

- Druïden beschouwden de taxus als poortwachter tussen werelden – leven en dood, dag en nacht.

- De taxus stond bij de Germanen ook symbool voor magische bescherming: zijn takken werden soms boven deuren gehangen om boze geesten buiten te houden.

 

3. Bescherming tegen kwaad

- Ondanks of misschien juist door zijn giftigheid, werd de taxus als beschermboom gezien.

- Er zijn verhalen dat mensen taxustakken bij zich droegen als talismannen tegen hekserij of ziekte.

- Boogschutters in de middeleeuwen gebruikten taxushout voor hun longbows, wat hem ook de associatie gaf met verdediging en kracht.

 

4. Christelijke symboliek

- In de christelijke middeleeuwen werd de taxus vaak geplant op kerkhoven.

- Sommige theorieën zeggen dat het planten van taxus hielp de graven te beschermen tegen demonen.

- Symbolisch vertegenwoordigde de taxus de opstanding van Christus – want net als Christus “stierf” hij (in de winter) maar bleef toch levend.

 

5. Spirituele betekenissen

In meer esoterische of spirituele stromingen wordt de taxus gezien als:

- Boom van transformatie – het helpt mensen door psychologische of spirituele overgangen.

- Boom van diepe intuïtie en wijsheid – wordt geassocieerd met het derde oog en innerlijk inzicht.

- Poortwachterboom – een soort spirituele gids tussen werelden.

 

Literatuur & mythologie

- In Griekse mythologie wordt taxus soms geassocieerd met de godin Hekate (godin van magie en de onderwereld).

- Ook komt hij terug in de Arthurlegendes, waar hij verbonden is met tovenaars en zieners.

- In moderne literatuur wordt een taxus tot leven gebracht als wijze, oude verteller– een spirituele kracht die helpt bij rouw en verwerking.

 

De taxus als spirituele gids tussen de werelden is een oud en krachtig beeld dat in diverse culturen en spirituele tradities terugkomt. Het idee is dat de taxus fungeert als brug of poort tussen het leven en de dood, tussen het aardse en het spirituele. Hieronder leg ik uit hoe dat werkt binnen verschillende contexten:

 

1. Poortwachter tussen leven en dood

De taxus wordt vaak gezien als een "liminale boom" – een boom die zich op de grens bevindt tussen twee bestaansvormen. Dit komt door zijn *Oude leeftijd (soms duizenden jaren oud), *Giftigheid (symbool van dood), *En toch blijvende levendigheid (symbool van eeuwigheid).

Hij wordt gezien als wachter van de grens, tussen deze werelden, zoals een sjamanistische gids of bewaker van het hiernamaals.

 

2. Boom van overgang en transformatie

- De taxus groeit traag en gestaag, en laat oude delen afsterven om nieuwe te vormen.

- Deze eigenschap maakt hem tot symbool van persoonlijke en spirituele transformatie:

  > "Om tot het nieuwe te komen, moet iets ouds sterven."

In rituelen wordt de taxus soms aangeroepen als gids tijdens overgangsrituelen.

 

3. In sjamanistische en magische tradities

- Sjamanen of zieners gebruiken soms stukken taxushout of symbolen van de taxus in trance-reizen of visioenen.

- De boom wordt geassocieerd met het onderbewuste, de droomwereld, en soms zelfs met de onderwereld.

- In dromen of meditatie kan de taxus verschijnen als een oude boom met stem of gezicht, die je leidt naar een andere dimensie (denk aan de rol van bomen in mythische verhalen zoals *Yggdrasil* in de Noordse mythologie).

 

4. Ritueel gebruik en visualisatie

- In visualisaties wordt de taxus soms bezocht als een wijze boomgeest, die vragen beantwoordt of inzichten geeft.

- In rituelen (bijv. rond Samhain of Allerzielen) wordt taxus soms gebruikt *in wierookvorm, *als hout op altaars, *in amuletten of staf-symboliek

- Hij helpt je los te laten wat je niet meer dient en vertrouwen te vinden in het onbekende.